Nederland wordt steeds minder religieus. Tegelijkertijd speelt religie een grote rol in het politieke debat, denk bijvoorbeeld aan de recente discussie rondom christelijke scholen en het afkeuren van homoseksualiteit. Er zijn veel mensen die hebben geschreven over de rol van religie in het (niet zo) seculiere Nederland. Maar hoe zit dat eigenlijk? En hoe verhoudt religie zich tot seculariteit?

De afname van religie in Europa

In 2015 was het zover, voor het eerst waren er in Nederland meer “ongelovigen dan gelovigen” (Trouw, 16 Januari 2015). Hierin is Nederland zeker niet de enige, al sinds de jaren ‘60 wordt er in de sociologie gesproken over de ‘secularisatiethese’ die voorspelde dat religie steeds meer zou verdwijnen. Beginnend met Europa zou uiteindelijk, als de rest van de wereld moderniseerde, religie uit de publieke sfeer verdwijnen Zij die nog wel gelovig waren zouden dit vooral in de eigen privésfeer uiten.

Al snel werden hier vraagtekens bij gezet. De wereld onderging enorm snelle technologische ontwikkelingen maar het aantal gelovigen bleef ook groeien. Alleen Europa leek hier een uitzondering op te zijn. Zelfs de Verenigde Staten, een van de meest ‘ontwikkelde’ landen ter wereld bleek zich niets aan te trekken van de secularisatiethese. Hoewel er een subtiele afname van religie plaatsvond, kwam het voor een lange tijd niet in de buurt van de situatie in Europa. In de jaren ’90 ontstond de consensus dat de secularisatiethese onjuist was en in 1999 schreef de socioloog Peter L. Berger (die decennia lang aanhanger was van deze these):

“De aanname dat wij in een geseculariseerde wereld leven is onjuist. De wereld is vandaag even religieus als dat het eerder was (met een aantal uitzonderingen) en in sommige plekken is het religieuzer dan ooit.”

Peter L. Berger, The Desecularization of the World (1999), p. 2

Europa lijkt dus de uitzondering te zijn op de regel en de enige plek waar religie afneemt.

Verdwijnt religie wel? Seculariteit en de transformatie van religie

Het duurde niet lang voordat men erachter kwam dat de situatie in Europa complexer was dan het eerst leek. De filosoof Jürgen Habermas zei in een nu beroemde lezing die hij in 2008 gaf aan de universiteit in Tilburg dat het tijd was om te accepteren dat Europa niet (meer) seculier is. Door middel van immigratie, fundamentalisme en terreur werd duidelijk dat religie ook in Europa een plaats heeft in de publieke sfeer. Habermas zegt dan ook dat we Europa beter kunnen beschrijven als post-seculier. 

Ook in Nederland is dit terug te zien. Zo schrijft de religiewetenschapper Ernst van den Hemel in 2014 dat er een hernieuwde ruimte voor religie in de politiek is ontstaan. Dit uit zich voornamelijk in de uitspraken van conservatieve politici die een beroep doen op de ‘joods-christelijke’ wortels van de Nederlandse cultuur.

Religie is dus terug in Europa. Maar is dit wel een eerlijke analyse? Is religie überhaupt ooit weggeweest? Is er ooit een seculiere tijd geweest die nu wordt overschaduwt door een post-seculiere terugkeer van religie in Europa? 

Veel theoretici zijn het oneens met de sterke scheiding die vaak gemaakt wordt tussen religie aan de ene kant en seculariteit aan de andere kant. De antropoloog Saba Mahmood schrijft in 2010 dat religie en seculariteit geen tegenovergestelde wereldbeelden zijn maar dat ze juist naast elkaar kunnen bestaan en dat dit overigens ook vaak gebeurt. Velen concluderen daarom dat religie nooit is verdwenen. Hoe religie zich uit in Europa is echter sterk verandert in de laatste eeuw.

Hoe religie verandert

Een duidelijke manier waarop religie verandert in Europa is wat de theoloog Lieven Boeve de ‘detraditionalisatie van religie’ noem: religieuze uitingen zijn steeds minder vaak verbonden aan religieuze traditionele instituten. Dit is terug te zien in de afname van kerkbezoek in Nederland.

Ook worden religieuze uitingen steeds diverser. In de Nederlandse samenleving leven steeds meer vormen van religie naast elkaar. Dit gaat uiteraard niet altijd even soepel (en dit is zacht uitgedrukt). Antisemitisme is sterk toegenomen in de laatste jaren, er worden afgehakte varkenshoofden gedumpt bij moskeeën en vorig jaar reageerde de politiek geschokt op de christelijk-conservatieve Nashville verklaring.

Verder zien we hoe religie en seculariteit weer nieuwe vormen van spiritualiteit creëren. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de uitgezonden Passion die het lijdensverhaal van Jezus remixt met Nederlandse klassiekers en bekende personen. Of denk aan de pelgrimstochten die gemaakt worden door volgers van Michael Jackson (dit heet ‘Michaeling’) die veel lijken op traditionele pelgrimstochten maar volledig gebaseerd zijn op het leven van de ‘king of pop’. Of denk ten slotte aan de aanhangers van de God-is-dood-beweging (zie mijn vorige blog) die op zoek zijn naar een seculiere variant op het christendom.

Religie versus seculariteit (of toch niet?)

Het is dus beter om te spreken van de transformatie van religie wanneer het in contact komt met seculiere processen in plaats van de afname van religie. Toch worden religie en seculariteit nog vaak gezien als tegenovergestelde concepten. Dit was echter niet altijd zo. Voor de 17e eeuw in Europa refereerde seculariteit naar ‘deze wereld’ in tegenstelling tot de eeuwigheid. Dit stond niet in spanning met wat wij nu religieus zijn zouden noemen.

Sinds de 17e eeuw werd de samenleving in Europa en Noord-Amerika steeds meer voorgesteld als volledig gericht op ‘deze wereld’ zonder enige verwijzing naar de eeuwigheid. Volgens de filosoof Charles Taylor verschoof hierdoor de betekenis van seculariteit en refereerde het steeds meer naar een focus op deze wereld en haar belangen zonder verwijzing naar het transcendente. De antropoloog Talal Asad denkt dat het hierdoor mogelijk werd om religie, als dat wat de eeuwigheid benadrukt, in oppositie te zien van seculariteit, als dat wat deze wereld benadrukt.

Deze oppositie tussen religie en seculariteit is dus een moderne constructie die hiervoor niet bestond. Het doel van de constructie was om een gezamenlijke publieke sfeer te creëren waar men dezelfde taal kon spreken. De overtuigingen van iedereen die mee mocht doen in de publieke, politieke sfeer (en dat waren er niet zoveel toentertijd) konden religieus zijn maar de argumentatie moest berusten op een gedeelde, seculiere taal die niet verwees naar religieuze autoriteiten (“omdat de Bijbel het zegt!”).

Dit betekende echter geen afname van religie, enkel de transformatie van religie. Wie de plek van religie in Nederland probeert te begrijpen door een lens die religie en seculariteit ziet als tegenovergestelde begrippen zal onjuiste conclusies trekken.

Deze blog was gebaseerd op de volgende stukken:
  • Asad, Talal. Formations of the Secular: Christianity, Islam, Modernity. Stanford, CA: Stanford University Press, 2003.
  • ———. Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press, 1993.
  • Boeve, Lieven. ‘Religion after Detraditionalization: Christian Faith in a Post-Secular Europe’. Irish Theological Quarterly 70, no. 2 (1 June 2005): 99–122. https://doi.org/10.1177/002114000507000201.
  • Eringa, F. ‘’Michaeling’. Postsecular Religion in Contemporary Society’. Yearbook for Ritual and Liturgical Studies 32 (2016): 67–85.
  • Habermas, Jürgen. ‘Notes on Post-Secular Society’. New Perspectives Quarterly 25, no. 4 (September 2008): 17–29. https://doi.org/10.1111/j.1540-5842.2008.01017.x.
  • Hemel, Ernst van den. ‘(Pro)Claiming Tradition: The “Judeo-Christian” Roots of Dutch Society and the Rise of Conservative Nationalism’. In Transformations of Religion and the Public Sphere, edited by Rosi Braidotti, Bolette Blaagaard, Tobijn de Graauw, and Eva Midden, 53–76. London: Palgrave Macmillan UK, 2014. https://doi.org/10.1057/9781137401144_4.
  • Mahmood, Saba. ‘Can Secularism Be Other-W­ise?’ In Varieties of Secularism in a Secular Age, edited by Michael Warner, Jonathan VanAntwerpen, and Craig Calhoun, 282–99. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2010.
  • ———. ‘Religious Reason and Secular Affect: An Incommensurable Divide?’ Critical Inquiry 35, no. 4 (1 January 2009): 836–62. https://doi.org/10.1086/599592.
  • Sacks, Jonathan, Tu Weiming, Abdullahi A. An-Na’im, and David Martin. The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics. Wm. B. Eerdmans Publishing, 1999.
  • Taylor, Charles. A Secular Age. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007. https://doi.org/10.2307/j.ctvxrpz54.4.
  • ———. ‘What Does Secularism Mean?’ In Dilemmas and Connections: Selected Essays, 303–225. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2011.